Фирма немесе кәсіпорын мәні

Кәсіпорын — жеке тәуекел мүлікті пайдаланудан түскен пайданы тұрақты жоюға бағытталған тәуелсіз жұмысын жүзеге бизнес операция түрі, өнімнің іске асыру, заттарды немесе ұсыныс ұсыныстар істеп, және ол заңнамаға сәйкес, бұл сыйымдылығы тіркелген.

Өндірістік кәсіпорын өндірістік-техникалық, ұйымдық, қаржылық және әлеуметтік бірлікпен сипатталады. Өндіріс және қызмет көрсету келісім компания шикізат дайын өнімге айналдыруға пайдаланылатын, оның нәтижесінде, өндірістік процестердің жекелеген кезеңдерінің технологиялық бірлігін және қосылымды ие ансамблі өндірістік құралдарды назар аударады. Олар сондай-ақ артықшылықтар алу мақсатында ұсыныстарды ұсынуға және белгілі бір жұмыстарды орындауға мүмкіндік береді.

Ұйымдастыру келісімі фирманың бірлескен және ұйымдық құрылымында өз көрінісін табатын бірыңғай топтың және бір басқарманың болуын басшылыққа алады.

қаржы келісім жұмыс ортақ қаржылық нәтижелерін басшылыққа алады — сатылған өнімнің мөлшері, т.б. рентабельділік, салмағының, қор фирмалардың, деңгейі және негізгі артықшылықтары жетекші көрсеткіштері мақсаттары ретінде актілер шығарып.

Дегенмен, кәсіпорын өндіріс емес, қаржылық емес, сонымен қатар мемлекеттік үлес. Enterprise — белгілі бір әлеуметтік-экономикалық қарым-қатынастарды және мүдделеріне қатысты түрлі дағдылары бар адамдардың командасы, және бүкіл ұжымның қажетті (нақты мысалы, және рухани сияқты) қуанту үшін топырақты жұмыс капиталдандыру. Осының салдарынан фирманың маңызды міндеттері: еңбек ақысын төлеуді қамтамасыз ететін әлеуметтік әділ жалақы қызметкерлеріне ақы төлеу; жұмыс және ойын-сауық үшін әдеттегі критерийлерді құру, кәсіби даму мүмкіндіктері және т.б.

Кәсіпорын — бұл тек экономиканың экономикалық түрі ғана емес, сондай-ақ заңды тұлға.

Заңды тұлға дәретхана керек-жарақтары бар ұйымды, жекелеген активтің үй юрисдикциясын немесе жедел басқару танылады және мүлікті берілген өз уәделерін үшін жауапты болып табылады, сатып алу және мүліктік және жеке мүліктік емес құқықтарды жүзеге асыру, міндеттерін иісі, талапкер және жауапкер болуға олардың өз атынан мүмкіндігі бар Сотта. Заңды тұлғалар автономды балансқа немесе бағалауға ие болуы тиіс.

Заңды тұлға мемлекеттiк тiркеуге жатады және не жарғы негiзiнде, негiзгi құрылтай шартына немесе жарғысына, не тек құрылтай шартына негiзделедi.

Жарғыда: фирманың ұйымдық-құқықтық нысаны; Атауы; Пошталық мекенжай; Әрекет пен міндет; Жарғылық қор; Пайданы бөлу тәртібі; Бақылау органдары; Фирманы құрайтын құрылымдық бөлімшелердің тізімі мен орналасуы; Қайта ұйымдастыру және тарату жағдайлары.

Жарғы қоры — компанияның негізгі және кері капиталының белгіленген саны. Үкімет, әдетте, жарғылық қордың ең аз мөлшерін анықтайды. Іс жүзінде барлық фирмалар сол немесе басқа компаниялардың бір бөлігі болып табылады.

Компания заңды тәуелсіз кәсіпкерлік үлес болып табылады. Ол үлкен алаңдаушылық туғызады, мысалы, шағын фирма. Прогрессивті компания әдетте бірқатар компанияларды қамтиды. Егер компания 1-ші фирмадан шығарылса, екі термин те сәйкес келеді. Бұл жағдайда компания мен компания уақытты білдіреді және қаржылық жұмыс объектісі болып табылады.

«Кәсіпорын» және «фирмалық» пікірлері ортақ және айрықша ерекшеліктерге ие, ал компания неғұрлым үлкен болса, онда қандай айырмашылықтар бар.

бастау үшін, компания — аясында қаржы қарым-қатынастардың түрі, әдетте ортақ қаражат (жеке немесе ұжымдық), ал компания — әр түрлі «автономды» капитал (кәсіпорындар, компаниялар, корпорациялар және т.б. арасындағы қаржылық қарым-қатынастардың түрі ). Осының салдарынан, ақша қаражатын шоғырландыру тұрғысынан, компания өзінің құрылымдық бөлімшелері арасындағы экономикалық тәуелділіктің күрделі жүйесімен айналысатын компания болып табылады.

Екіншіден, «фирмалық» терминінің пайда болуы акционерлік қоғамдардың Батыс экономикасында кең таралуы — басқа досымен байланысқан акционерлік фирмалар, мысалы, рөлдік жүйе деп аталады. Рөлдік жүйе салалық бейімдеудің эрозиясына айтарлықтай әсер етеді, мысалы, ол экономиканың әр түрлі секторларындағы акциялардың бақылау пакеттерін сатып алуға қалай мүмкіндік береді. Нәтижесінде, берік компанияның келешектегі даралы оның әртараптандырылған дизайны болып табылады. Әртараптандырылған компанияларды қалыптастыру процесі «әртараптандыру» деп аталды, іс жүзінде өндірісті шоғырландырудың және ірі компаниялардың қалыптасуының прогрессивті нысаны болып саналады. Осының салдарынан, өндірістің шоғырлануы тұрғысынан алғанда, компания әртүрлі салалардың фирмалары құрылымдық бөлімшелер ретінде әрекет ететін көп секторлы алаңдаушылық тудырады. «Кәсіпорын» және «фирма» пікірлерінің арасында өзгеше айырмашылықтар бар.

Экономикалық теория мен тәжірибеде «фирма» ұғымы коммерция- лық қызметпен айналысатын шаруашылық құрылымдар-дың атауын белгілеу үшін қолданылады. Фирма деп өзінің мүліктік жауапкершілігімен коммерциялық іс-әрекетті жүзеге асыруына мүмкіндік беретін белгілі бір мүлкі мен бекітілген құқықтары бар шаруашылық бірлікті айтады.

Экономикалық теорияда фирманың бірнеше теориялық бағыттары бар.

Фирманың неоклассикалық теориясы. Бұл теория бойынша фирма өз пайдасын максималдауды көздейтін және қызметі өндірістік функциямен анықталатын технологиялық бірлік ретінде қарастырылады. Фирманың басты міндеті болып өндіріс шығындарын минималды деңгейге жеткізетін өндірісі ауқымы мен ресурстардың оңтайлы үйлесімділігін таба білу және өндірістің тиімділігін анықтау табылады. Фирманың неоклассикалық тұжырымдамасы нарықтың тиімділігін, ондағы ақпараттың толықтылығын,  бағаның автоматты реттеушілік рөлін, экономикалық субъектілердің ұтымды тәртіптерін, фирмалар көлемі мен шығындар деңгейінің бірдей бол- уын есепке алады. Алайда, бұл жерде фирманың ішкі ұйымдасушы- лық ерекшеліктері мен шешім қабылдаудың балама нұсқалары ескерілмейді. Сондықтан осы тұрғыда бұл теория тәжірибеде қатты сыналады. Сонымен қатар ол фирманың нақты экономикалық субъект ретіндегі шығу тегі, оның өзгерісінің себептері мен тетіктері туралы сұрақтарға жауап бере алмайды.

Фирманың институционалдық теориясы. Бұл теория бойын- ша фирма нарықтық белгісіздік пен тәуекел жағдайында іс- әрекет жасайтын күрделі сатылы құрылым болып табылады. Фирманың нарықтағы тәртібі ақпараттың толық еместігі жүйесінде қарастырылады және басты назарға фирма табиғатының және оның дамуының алуан түрлілігінің себептері туралы мәселелер алынады. Фирма табиғатын талдаудың негізіне нарықтық белгісіздік жағдайында келісімдерді жүзеге асыруда туындайтын трансакцион- дық шығындардың1 орын алуы туралы алғышарттар қойылады. Фирма осындай шығындарды қысқарта отырып, нарықтық және әкімшіліктік жолдармен ресурстарды оңтайлы үйлестірудің неше түрлі әдістерін қолдана алуы тиіс. Нарықтық жол кезінде баға механизмі есепке алынады, ал әкімшіліктік жол кезінде баға механизмі ескерілмейді. Бұл жерде фирманың құрылымы ресурстарды нарықтық тұрғыдан үйлестірудің шығындары мен оларды әкімшіліктік басқару тұрғысынан бөлу шығындары арасындағы арақатынаспен анықталады. Нәтижесінде, фирманың өзі ресурстарды нарықтық әдіспен тиімді орналастырудың баламасы ретінде қарастырылады. Демек, нарық ресурстарды тиімді бөлудің жалғыз ғана әдісі деген белгісінен айырылады. Осындай бағыттың құндылығы фирманың қолданатын ресурсының ерекшелігіне байланысты дұрыс шешім қабылдауы нарықтың өзі қамтамасыз ете алмайтын өндірістік тиімді әдісті ұйымдастыра алу қабілеттілігін түсіндіруден анық көрінеді. Сондықтан фирманың пайда табудағы табиғаты трансакциондық және басқарушылық шығындарды салыстырудан ғана емес, оның ерекше ресурстарды қолдана алу қабілетіне де тәуелді болып табылады.

Фирма туралы аталған теориялардың ерекшеліктеріне қарамастан, олар пайда табу мақсатында ресурстарды тиімді бөлу    тұрғысынан

1 «Трансакциондық шығындар» (келісімдер жасасу және келіссөздер жүргізу бойынша пайдалы ақпараттар іздеу шығындары) теориясының негізін салған американдық экономист Рональд Коуз болып табылады.

 

фирма қызметінің мәселелерін шешуді қарастырады. Басты айырмашылығы, бірінші жағдайда, фирманың өндірістік жағына көңіл бөлініп, нарықтың өзін-өзі реттейтін механизм ретінде қарастырылуы – бұл фирманың өндірістік теориясы, ал екінші жағдайда, фирманың өмір сүруі нарықтың жетілмегендігімен байланыстырылады және фирма қызметінің ұйымдастырушылық жағына көңіл бөлінуі қарастырылады – бұл фирманың келісімдік теориясы.

Сонымен, фирма ресурстар иелерінің арасындағы қатынастар жиынтығы ретіндегі күрделі иерархиялық ұйым болып табылады.

Фирма – бұл пайданы максималдау мақсатында өндіріс шығын- дарын төмендету қағидасы тұрғысынан өз қызметін жүзеге асыратын өндірістік бірлік.

  • Кәсіпкерлікті ұйымдастырудың негізгі формалары Кәсіпкерлік адам қызметінің ерекше саласы және ол еңбектің басқа түрлерінен оқшауланып тұрады. «КӘСІПКЕРЛІК» терминін алғашқы рет ағылшын экономисі Ричард Кантильон енгізді. Кәсіпкерлік ұғымына ол нарықтық тәуекелділік жағдайында табыс алу мақсатымен өндірісті ұйымдастырудағы адам белсенділігін жатқызды. Кәсіпкерлік дегеніміз – бұл азаматтар мен бірлестіктердің мүліктік жауапкершілік пен тәуекел ету негізінде іске асырылатын, жоғары табыс алуға бағытталған шығармашылық, дербес іс-әрекеттері.

Кәсіпкерліктің негізгі белгілері:

  • шаруашылық субъектілерінің дербестігі және тәуелсіздігі;
  • экономикалық мүдделілігі;
  • шаруашылық тәуекел етуі және жауапкершілігі;
  • белсенді ізденуі;
  • жаңашылдығы.

Кәсіпкерліктің субъектілері: мемлекет, жеке тұлғалар, заңды тұлғалар, серіктестіктер, арендалық ұжымдар, акционерлік қоғамдар, шаруашылық ассоциациялары, әртүрлі бірлестіктер.

Кәсіпкерліктің объектілері: шаруашылық қызметтің кез келген түрлері, коммерциялық делдалдық, инновациялық, кеңес беру іс- әрекеттері, құнды қағаздармен операциялар.

Кәсіпкерліктің негізгі атқаратын қызметтері:

  1. Новаторлық қызметі. Әрбір кәсіпкер өзінің мақсатына жету үшін кәсіпкерлікті ұйымдастырудың жаңа формаларын, жаңа технологияларды қолдануға мүдделі болады. Бұл қызмет  өнімнің бәсекеге қабілеттілігін және сапасы туралы мәселелерді шешеді.
  1. Ұйымдастыру қызметі. Әрбір кәсіпкер минималды шығын жұмсау және максималды пайда табу мақсатымен ең тиімді өндірісті таңдайды. Өндірісті ұйымдастыру кезінде кәсіпкер жер, еңбек, капитал ресурстарын бір үдеріске біріктіреді.
  2. Басқару қызметі. Әрбір кәсіпкер шаруашылықты жүргізуде негізгі шешімдерді қабылдау инициативасын өз жауапкершілігіне алады: кадр мәселесі, өнімді сатып өткізу, банк жүйесімен байланысты мәселелерді шешеді.
  3. Тәуекелге бару қызметі. Әрбір кәсіпкер тәуекелге бару үшін істелетін істің айқындылығын талдап, қорытындысында не болаты- нын білген жөн. Кәсіпкер тек қана өз уақыты, еңбегін, іс қабілеттілігін тәуекелге салмайды, сонымен бірге өндіріске кеткен өзінің серіктестіктерінің немесе акционерлерінің қаржыларын тәуекелге салады.

Кәсіпкерліктің экономикалық, әлеуметтік және құқықтық жағдайлары. Кәсіпкерлікпен айналысу барысында экономикалық, әлеуметтік және құқықтық жағдайлар ескерілуі қажет.

  1. Экономикалық жағдайлар: Нарыққа тауар, қызметтер ұсыну, тауарлардың, қызметтердің алуан түрлері, тұтынушылардағы ақша- қаражат көлемі, яғни олардың сатып алу қабілеттілігі, жұмыс орны- ның және жұмыс күшінің артық-кемдігі, еңбек ақы қорының артық- кемдігі, қарыз беретін мекемелердің ақша ресурстары болуы керек.
  2. Әлеуметтік жағдайлар. Кәсіпкерлікті ұйымдастыру, қалып- тастыру үшін тұтынушыларда тауар сатып аларлық қаражаты болуы, олардың тауарға, қызметке деген талғамы, төлем қабілеттілігі бар сұранысы болуы. Әлеуметтік жағдай әрбір адамның жұмыс орнын- дағы жағдайы, еңбек ақы мөлшерімен байланысты. Әрбір кәсіпкер денсаулық сақтау, жұмыс орнын жасақтау, еңбек ақы мөлшерін қадағалау сияқты әлеуметтік мәселелерге белсенді араласып, жағдай жасауы тиіс.
  3. Құқықтық жағдайлар. Кәсіпкерлікті реттейтін заңдар және нормативтік-құқықтық жағдайлардың болуы: Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі, салық туралы заңдар, кәсіпкерлерді қорғайтын заңдар, шағын және орта бизнесті қолдайтын органдар, меншікке құқықтық заңдар.

Кәсіпкерліктің түрлері және ұйымдастыру формалары.

Кәсіпкерліктің түрлеріне өндірістік, коммерциялық, қаржылық, кеңес беру, сақтандыру, делдалдық кәсіпкерлік жатады.

 

  • Өндірістік кәсіпкерлік – бұл тауар өндірумен және қызмет көрсетумен байланысты кәсіпкерлік.
  • Коммерциялық кәсіпкерлік – бұл өнім өндірумен байланысты емес тауарлар мен қызметтерді қайта сату бойынша операцияларды жүргізумен ерекшеленетін кәсіпкерлік. Коммерциялық кәсіпкерліктің іс өрісі тауар биржалары мен сауда мекемелері.
  • Қаржылық кәсіпкерлік – бұл сату, сатып алу объектісі ақша, валюта, құнды қағаздар болып табылатын коммерциялық кәсіпкерліктің түрі. Қаржылық кәсіпкерлікке коммерциялық банктер және қор биржалары жатады.
  • Кеңес беру кәсіпкерлігі – бұл нарыққа бағытталу туралы қаржылық шаруашылық талдауды жасауға, басқару мәселелері жөнінде көмектер көрсетумен айналысатын кәсіпкерлік.
  • Сақтандыру кәсіпкерлігі – бұл белгілі бір жағдайларды сақтандырудан сақтандыру төлемін алу нәтижесінде пайда болатын қаржылық кәсіпкерліктің түрі.
  • Делдалдық кәсіпкерлік – бұл белгілі бір мәмілеге мүдделі тараптарды біріктіретін кәсіпкерлік.

Кәсіпкерліктің ұйымдастыру формаларына ұйымдық-құқықтық және ұйымдық-экономикалық кәсіпкерліктер жатады.

Ұйымдық-құқықтық кәсіпкерлік жеке кәсіпкерлік, серіктестік, акционерлік қоғамды біріктіреді.

Жеке кәсіпкерлік – бұл бір адамның немесе бір жанұяның кәсіпкерлікпен айналысуы.

Серіктестік – бұл екі немесе одан да көп адамдардың капитал салымдары (үлестері) негізінде құрылған табыс алуға бағытталған іс-әрекеті. Серіктестіктің түрлері:

  1. Толық серіктестік. Мүшелері өз мүліктері шеңберінде жауапкершілікке ие болады.
  2. Коммандиттік серіктестік. Мүшелері аралас жауапкершілікке ие болады, яғни біреуі толық мүлікпен, ал екіншісі салынған капиталы негізінде жауап береді.
  3. Жауапкершілігі шектеулі серіктестік. Мүшелері тек қана салынған капиталы негізінде тәуекелге барады және жауап береді.

Акционерлік қоғам – бұл жарғылық капиталы белгілі бір үлестерге (акцияларға) бөлінген, заңды тұлға құқығы бар кәсіпорын. Акционерлік қоғам ашық және жабық болып екіге бөлінеді. Ашық акционерлік қоғам өз акцияларын ашық сатуға және басылымдарда акциялардың құнын жариялауға құқылы. Жабық акционерлік қоғамда акциялары құрылтайшылары арасында сатылатын, акциялардың құны басылымдарда жарияланбайтын акционерлік қоғамның түрі.

Ұйымдық-экономикалық кәсіпкерлік формалары:

  1. Концерн – көп салалы іс-әрекетпен ерекшеленетін өнеркәсіп саласындағы корпорацияның кең тараған формасы.
  2. Ассоциация – экономикалық дербес кәсіпорындардың ерікті бірлестігі. Ассоциацияның негізгі мақсаты ғылыми-техникалық, өндірістік, экономикалық және әлеуметтік міндеттерді бірігіп шешу.
  3. Консорциум – ірі қаржы операцияларын істеу үшін біріккен кәсіпкерлердің бірлестігі.
  4. Синдикат – бір саланың кәсіпкерлерін тауар сатуға біріктіру.
  5. Картель – тауар, қызмет көрсету бағасы, нарық аудандарын бөлу, өндіріс мөлшері, патент айырбастау жөнінде келісім.

Трест – белгілі бір тауарды өндіру бойынша белгілі бір түрдегі монополисттік бірлестік.

Добавить комментарий

Your email address will not be published.