Қазақ батырлары кімдер?

Қаракерей Қабанбай батыр 1691-1769 жылдары өмір сүрген. Қабанбай жастайынан жоңғарлардың жауыздығын көзімен көрген еді. Қабанбайдың шын есімі-Ерасыл. Ол 1691 жылы Алакөл өңірінде дүниеге келіп, 1769 жылы Есіл мен Нұра өзендері маңында дүниеден озған. Найман тайпасы Қаракерей руының Байжігіт тармағынан шыққан. Ерасылды жеңгелері «Нар бала» атаса, жездесі қайрат-күшіне, батылдығына сүйсініп, «қабан» деп атап кетеді. Ержете келе жойқын күшімен, алғырлығымен, қайтпас қайсарлығымен Қабанбай есімі айбынды қалпында сақталып қалады. Елдің айтуына қарағанда, Қабанбай батыр 103 ұрысқа қатысып «Дарабоз», «Хан батыр» атанған. Оның батырлық-ерлік хикаяларын баяндайтын «Ер Қабанбай» атты дастаны сақталған. Қабанбайдың алғашқы ірі соғысы – 1718 жылғы Аягөз шайқасы. 1723 жылы Түркістан қорғанысына, 1726 жылы Бұланты шайқасына, 1729 (1730) жылы Аңырақай шайқасына, кейін Шыңғыстау, Ертіс бойындағы шайқастарға қатысты. 1741 жылы Шыңғыстаудағы Шаған шайқасында ақбоз атпен топ жарып, жауға шапқаны үшін Дарабоз атанады. 1751 жылы Қабанбай батыр екі түмен қазақ әскерімен Сыр бойы, Шымкент, Сайрам, Ташкент қалаларын жоңғарлардан тазартып, Ташкентте Төле бидің билік басына келуіне көмектесті. Шыршық өңірінде Жоңғарияға айдалып бара жатқан бірнеше мың қарақалпақты құтқарып қалды. 1752-1754 жылдары Жетісу, Тарбағатай, Алтай өлкелерін жоңғарлардан азат ету жорықтарында Қабанбай басқарған қазақ әскері алдымен Іле, Балқаш, Қаратал өңірлерін жаудан тазартты. Оның өмірі мен үлгі боларлық ерлік істері, азаттық күресі Бұқар жырау, Ақтамберді, Үмбетей, Дулат, Тәтіқара, тағы басқа халық ақындардың жырларына арқау болған.

Бөгенбай

Бөгенбай батыр 1690-1775 жылдары өмір сүрген. Ол 1690 жылы Бөген өзенінің жағасында дүниеге келген. Шыққан тегі – Орта жүздің арғын тайпасының қанжығалы руы. Әкесі – Ақша батыр. Ұлы атасы Әлдеубек Еңсегей бойлы Есім ханның атақты батырларының бірі болған. Әлдеубек батырдың баласы Ақша батыр Тәуке ханның 80 мыңдай қолын бастаған сардар болған. ХVІІІ ғасырда өмір сүрген Бөгенбай батырдың өмірі көбінесе жоңғар басқыншыларына қарсы күреске арналды. Ол бала кезінен қазақ даласының шешендік өнерін бойына сіңіріп өскен ол жігіт шағында ауылдарға барып, ру арасындағы дауларды шешіп, билердің құрылтайларына қатысқан. Бөгенбай 1728 жылы 28 жасында 30 мың қолға қолбасшы болып, қазақ елінің берекесін алып, құтын қашырған казак-орыстарды талқандаған. Бөгенбай батыр дана және аса зерделі адам болған. Абылай таққа отырғаннан кейін Бөгенбай батыр мемлекеттік, дипломатиялық іске кеңінен араласты. Бөгенбай батыр Торғай өзенінің жағасында қаза болған. Бұрында бұл жер «Бөгенбай сөресі» деп аталған, ал қазір «Шахта» деп аталады. Оның денесін ежелгі екінші Мекке саналған Түркістандағы Қожа Ахмет Яссауи кесенесіне жерлеген.

Райымбек

Райымбек батыр 1730-1829 жылдары өмір сүрген. Райымбек Түкеұлы Ұлы жүздің Албан тайпасы, Алжан руының Сырымбет деген атасынан тарайды. Райымбектің атасы Хангелді атақты батыр, ел бірлігі мен тыныштығын сақтау жолында көптеген әрекеттер жасаған қайраткер болған. Ал шешесі жалайыр елінің батыры Барақтың қызы-Керімбүбі еді. Райымбек батыр жоңғар басқыншылығына қарсы күрескен қазақ батыры. Райымбек батырмен бірге жоңғар басқыншыларына қарсы Сатай, Бөлек, Қызылбөрік, Қойгелді, Қонақкелді, Қыстық, Малай, Есен, Байсейіт тағы басқа батырлар иық тіресіп күрескен. Ол 17 жасында жоңғар басқыншыларына қарсы күресте ерен ерлік көрсетіп, батыр атанды.  Райымбек батырдың кесенесі Алматы қаласында Райымбек даңғылының бойында тұрғызылған.

Шапырашты Наурызбай батыр 1706-1781 жылдары өмір сүрген. Құттымбетұлы Наурызбай Ұлы жүз Шапырашты тайпасының Асыл руынан. Қазіргі Алматы облысы, Жамбыл ауданындағы Жалпақтас деген жерде дүниеге келген. Наурызбай батыр – қазақтың даңқты батырларының бірі. Ел арасында оны шапырашты Наурызбай деп те атайды.  Абылай ханның ту ұстаушы үш батырының (Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай,

Наурызбай

Шапырашты Наурызбай) бірі, қолбасшы – түмен басы болған. Наурызбай батырдың өмірі жоңғарларға қарсы соғыспен өткен. Жоңғарлармен соғыста оның Құдайберген; Шолпан, Дүйсен деген үш бауыры бірдей қаза болады. Наурызбайдың 1729 жылы қалмақ батырлары Шамал хан мен Қаскелеңді жекпе-жекте өлтірген ерлігі қазақ даласына кең тараған. Наурызбай батыр жоңғарларға қарсы күресте Ұлы жүз жасақтарына басшылық жасайды. Наурызбай батыр 1750-1752 жылдары жоңғарлармен болған соғыстарда ерлікпен шайқасып, туған елді жаудан азат етуге белсене қатысқан. Оңтүстік өңірді азат етумен қатар, қолға түскен көп қазақты тұтқыннан босатқан. Наурызбай батыр 1781 жылы қайтыс болады. Алматы облысының Жамбыл ауданындағы Қозыбасы тауында Шапырашты Наурызбай батырға ескерткіш орнатылған. Алматының үлкен бір көшесіне аты берілген.

Қарасай

Қарасай батыр 1589-1671 жылдары өмір сүрген. Қарасай Алтынайұлы – қазақтың қаһарман батыры, әйгілі қолбасшысы, есімі шапырашты руының ұранына айналған аса көрнекті тарихи тұлға. Қарасай батыр Алматы облысының Жамбыл ауданына қарасты Суықтөбе тауының етегінде Қарасаз деген жерде дүниеге келіп, Арқа жерінде Көкшетау үшін болған шайқаста ауыр жараланып дүние салған. Қарасай батырдың шыққан тегі ұлы жүз шапырашты. Ол шапырашты тайпасы Есқожа руынан шыққан. И.Э.Фишердің «Сібір тарихы» атты кітабында Қарасай батырдың 1635 жылы Сібір-Тобыл ұрысына қатысқаны айтылады. Сондай-ақ, оның 1643 жылы Орбұлақ шайқасына қатысқандығы туралы де дерек бар. Қарасай батыр қазақ жасақтарын басқарып, жоңғар басқыншыларына қарсы күресте ержүрек, көреген қолбасшы ретінде көзге түседі. Сүйінбай Аронұлының «Қарасай батыр» атты тарихи дастаны бар. Сондай-ақ, Қарасай батырды Жамбыл Жабаевта жырлаған. Қарасай батыр Көкшетау алабындағы Айыртау сілемінің Құлшынбай төбесіне қойылған. Қасына досы Ағынтай батыр жерленген. Қос арыс – Қарасай мен Ағынтай батырға және олармен бірге қанды шайқаста қаза болған сарбаздарға 1999 жылы қос күмбезді кесене тұрғызылды. Алматы облысының бұрынғы Қаскелең ауданы Қарасай ауданы болып өзгертілді.

Сөз ортасында айта кеткен жөн, Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев осы Қарасай батырдың тікелей ұрпағы. Атап айтқанда Қарасайдан Көшек, одан Айдар, одан Мырзатай, одан Кенбаба, одан Еділ, одан Сапақай, одан Назарбай, одан Әбіш, одан Нұрсұлтан туады.

Добавить комментарий

Your email address will not be published.