Ауыл шаруашылық кәсіпорындарына қаржы инвестицияларын есепке алу

Қаржылық салымдар – бұл кәсіпорынның берілген басқа ұйымдарға пайдалануға. Көбінесе меншік иесіне тиімді пайдалануға, ең алдымен, ақша, басқа ұйымдарда емес, өзінің шаруашылық қызметі. Үй-жай, жер, капитал, кәсіпкерлік объектілері және (немесе) өзге де қызметтің пайда алу мақсатында немесе) жетістіктер басқа да пайдалы әсері басқаша деп те атайды инвестициялары. Қаржылық салымдар – инвестициялар бағалы қағаздар мен өзге де қаржы құралдары.

Қаржылық инструментыпредставляют білдіреді кез келген срочный договор нәтижесінде жүреді, сатып алу–сату, қаржылық активтің белгіленген және тараптармен алдын ала келісілген шарттары.

Сәйкес ЖБҚ 19/02 қаулысымен Есепке алу «қаржылық салымдар» қаржылық салымдар жатады:

• мемлекеттік және муниципалдық бағалы қағаздар, басқа да ұйымдардың, оның ішінде борыштық бағалы қағаздар, оның күні мен өтеу құны анықталды (облигация, вексель);

• салымдар жарғылық (қоймалық) капиталға басқа да ұйымдардың, соның ішінде еншілес және тәуелсіз қоғамдардың;

• салымдар ұйымдастыру–жолдастарын жай серіктестіктің шарты бойынша;

• берілген басқа ұйымдарға қарыздар, депозиттік салымдар кредиттік ұйымдарға, дебиторлық берешек, сатып алынған негізінде талап ету құқығын басқаға беру және т. б

2-тармағына сәйкес ЖБҚ 19/02 қаулысымен қабылдау үшін бухгалтерлік есеп активтер ретінде қаржылық салымдарды қажет біржолғы мынадай шарттардың орындалуын:

• болуы тиісінше ресімделген құжаттарды растайтын құқықтың болуы ұйымның қаржылық салымдар мен ақшалай қаражат немесе басқа да активтер, осыдан туындайтын құқықтар;

• көшу ұйымның қаржылық тәуекелдер байланысты қаржы салым (бағасының өзгеру тәуекелі, тәуекел, төлем қабілетсіздігі-борышкердің, өтімділік тәуекелі және т. б.);

• қабілеті әкеледі ұйымның экономикалық пайда (табыс) болашақта нысанында пайыз, дивидент не өсім құны (арасындағы айырма түрінде сату (өтеу) қаржылық салымдар мен оны сатып алу құны нәтижесінде оны айырбастау, пайдалану, өтеу кезінде ұйым міндеттемелерін ұлғайту ағымдағы нарықтық құны және т. б.).

Кең тараған түрі-қаржы салымдар болып табылады салымдар бағалы қағаздар: акциялар сатып алу, облигацияларды, вексельдерді, депозиттік және жинақ сертификаттар және т. б.

Қаржылық салымдар жатпайды:

• меншікті акцияларды, сатып алынған ұйым акционерлерден;

• вексельдер, берілген ұйым сатушыға есеп айырысу кезінде тауарлар, жұмыстар мен қызметтер;

• салымдар, негізгі құралдар, материалдық емес активтер және кіріс салымдар материалдық құндылықтар.

Әдетте, ауыл шаруашылығы кәсіпорындары өте енжар жұмыс істейді қор нарығында және активтерінің құрылымында қаржылық салымдар құрылымында өте үлкен үлесі. Бұл болмауымен байланысты еркін айналымдағы қаражатты инвестициялау үшін басқа кәсіпорындар. Дегенмен, шарттары, қазіргі заманғы нарық, оның ішінде ауыл шаруашылығы өнімдері нарығын қажеттілігін жүргізу инвестициялық қызмет ауыл шаруашылығы кәсіпорындары, соның ішінде қаржылық салымдар. Ең алдымен, бұл қорғау жеке мүдделерін осындай кәсіпорындарды аралас салаларында өнімді өңдеу және жеткізу шикізат, құрал-жабдықтар мен техниканы, сондай-ақ жұмыстарды орындау және қызметтерді көрсету үшін өндіретін кәсіпорындардың ауыл шаруашылығы өнімін. Қорғау мұндай мүдделерді жүзеге асырылады негізінен жаңа кәсіпорындар құру, аралас салалардың үлестік қатысуымен ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің (мысалы, тұтыну кооперативтері), сондай-ақ есебінен бағалы қағаздарды сатып алу, кәсіпорындардың жұмыс істеп тұрған нарықта мақсатында олардың қызметін бақылау.

Сатып алу бағалы қағаздар, ауылшаруашылық кәсіпорны болып отыр – инвестор қаражат бөледі бағалы қағаздарды сатып алу. Ол өзі бағалы қағаздарды шығара алады: меншікті акциялар, облигациялар және т. б. бұл жағдайда кәсіпорын ретінде эмитент (өткізеді эмиссия, яғни айналымға енгізеді бағалы қағаздар).

Кәсіпорындар ауыл шаруашылығы саласын орналастыру, қаржылық салымдар, әдетте, айналысатын шаруашылығы бар үлесін жарғылық (пайлық) капиталдағы кәсіпорындар бойынша ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу.

Қаржылық салымдар бойынша жіктеледі әр түрлі белгілері бойынша:

• байланысты, жарғылық капиталы-оның қаржылық салымдар мақсатында жарғылық капитал (акциялар, инвестициялық сертификаттар) және борыштық (облигациялар, кепілдік, депозиттік және жинақ сертификаттар, қазыналық міндеттемелер, вексельдер);

• меншік нысандары бойынша ажыратады мемлекеттік және мемлекеттік емес бағалы қағаздар;

• мерзіміне байланысты, ол жүзеге асырылды, қаржылық салымдар, олардың бөлінеді ұзақ мерзімді (өтеу мерзімі салымдардың асып кетсе, бір жылға) және қысқа мерзімді (өтеу мерзімі құрайды бір жылға дейін, яғни бірнеше ай).

 

2. БАҒАЛАУ ҚАРЖЫЛЫҚ САЛЫМДАР

Бухгалтерлік есепте қолданады, әртүрлі құнды бағалау қаржылық салымдар мақсаттарына байланысты өлшеу.

Номиналдық құны қаржылық салымдардың құны болып табылады, көрсетілген өзінде қаржы құралы қабылданған шартта жазылған актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде немесе терілген арналған бағалы қағаз. Номиналды құны үлестік шамасын көрсетеді бөлігін жарғылық капиталдың, олар ұсынады, ал борыштық құралдардың шамасы қарыз алушының міндеттемелерін, ол өтеуге міндеттенеді. Сатып алу–сату, қаржылық салымдардың өзгертпейді номиналдық құны, ол тұрақты мерзімі ішінде, ол ресімделді, бұл тіркеме.

Жарияланған эмитент (ұйым) құны, бағалы қағаздар ұсынылады кезінде бастапқы нарықта орналастыру құнын білдіреді орналастыру, немесе эмиссионную құны болуы мүмкін жоғары немесе төмен номиналды құнын қаржылық салымдар. Егер эмиссиялық құны номиналдық бағасын, онда бұл бағалы қағаз орналастырылады сыйлығымен, соның нәтижесінде құрылады эмиссиялық кіріс; кері жағдайда, асып кеткен кезде, номиналдық құнынан құны орналастыру эмитент бар шығын.

Құны бойынша қаржы құралдары жүгінеді (бұдан әрі-нарықта (сатылады және сатып алынады), білдіреді нарықтық немесе ағымдағы құны, қаржылық салымдардың, ол анықталады нақты сәтте шама, номиналды құнын, өтімділікті салымдар шамасымен приносимого табыс.

Нарықтық құнын анықтаған кезде басшылыққа алу қажет қаулысымен Федералдық комиссия бағалы қағаздар рыногы жөніндегі 24 желтоқсандағы 2003 жылғы № 03-52/»қс Тәртібін бекіту Туралы нарықтық бағасы есебінен эмиссиялық бағалы қағаздар және инвестициялық пай инвестициялық пай қорларының айналысқа жіберілген арқылы ұйымдастырушылардың сауда, белгілеу және шекті шекарасын тербеліс нарықтық бағасы».

Қаржылық салымдарды есепке қабылданады бастапқы құны бойынша. Бастапқы құны қаржылық салымдардың есебінен сатып алынған төлем сомасы танылады нақты сатып алуға шығыстарды қоспағанда, ҚҚС және басқа да өтелетін салықтар. Бастапқы құны кіреді сатып алу құны (эмиссионную немесе нарықтық) және тікелей сатып алу бойынша шығыстар қаржылық салымдар (сыйақы қаржылық брокер, пайыздар қарыз қаражаттары бойынша пайдаланылған, сатып алуға салымдардың, басқа тікелей сатып алуға арналған шығыстар).

Нақты шығыстар қалыптастыратын бастапқы құны қаржылық салымдардың деп танылады:

• салымдар салымдар бойынша жарғылық капитал – ұйымның ақшалай салымдарды бағалау, келісілген құрылтайшылар (қатысушылар) ұйымдастыру;

• салым шотына енгізілген салым ұйымдастыру – жолдастарын, жай серіктестіктің шарты бойынша – құны бойынша, олардың бухгалтерлік баланста күнге шарттың күшіне енуі серіктестіктің күші;

• салымдар, өтеусіз алынған, олардың нарықтық құны күніне қабылданған салымдарды есепке алуға;

• салымдар, сатып алынған көзделетін шарттар бойынша міндеттемелерді орындау неденежными құралдарымен, активтерінің құнын, берілген немесе беруге жататын ұйым шотына шарттың талаптарын орындау.

Іс жүзіндегі шығындар сатып алу бойынша қаржылық салымдарды ескере отырып анықтайды бағамдық айырма туындаған кезде төлем рубльмен баламалы сомада шетел валютасында (шартты ақша бірлігінде).

Егер сатып алынған қаржылық салымдар шығыстардың негізгі бөлігін құрайды шығындарды төлейтін шарт бойынша сатушыға, онда қалған шығыстарды сатып алу бойынша деректер салымдардың деп танылуы мүмкін ұйым ретінде басқа да шығыстарын, яғни ескерілуі мүмкін шотына 91 «Басқа да кірістер мен шығыстар», шотында 58 «Қаржылық салымдар».

Қабылданғаннан кейін қаржы салымдарын есепке алуға, олардың құны жатады мерзімдік түзету жүргізілетін тәсілімен тікелей салымдары үшін бар нарықтық құны, және жанама тәсілімен сатып алу үшін – салымдар және олар бойынша нарықтық құны анықталмаған. Бірінші жағдайда, ұйым бухгалтерлік баланста қаржылық салымдар нарықтық баға бойынша. Бұл үшін жүргізеді, олардың қайта бағалауға және арасындағы айырмашылықты нарықтық құны және алдыңғы баланстық бағасымен (нарықтық немесе бастапқы, объектілерін сатып алу кезінде есепті кезеңде) жатқызады шоттарына басқа да кірістер мен шығыстар. Екінші жағдайда, орнына қайта бағалау жүргізеді резерв құнсыздануға қаржы салымдарының құны немесе кірістілігі осы салымдардың құлайды. Өсуі кезінде құнын немесе кірістілік бұрын есептелген резерв азаяды дейін толық қалпына келтіру бастапқы құны.

38-тармағына сәйкес ЖБҚ 19/02 қаулысымен бухгалтерлік есеп құны қаржы салымдарын, олар бойынша құрылған резерв құнсыздануға көрсетеді, есептік құны бойынша резерв сомасын шегергендегі.

Бағалау қаржылық салымдар кезінде олардың шығуы (өтеу, сату, өтеусіз беру, беру есебінен жарғылық капиталға салым басқа ұйымдар және т. б.) жүзеге асырылады тікелей шығып кеткен кезде. Қаржылық салымдар бойынша анықталады ағымдағы нарықтық бағасы бағалайды негізге ала отырып, олардың соңғы бағалау.

Бағалау кезінде бағалы қағаздардың әдісі ФИФО негізделген жіберу, оған сәйкес бағалы қағаздар сатылады бір ретпен олардың түсуіне, т. е. бағалы қағаздар, бірінші келіп түскен сатуға тиіс бағаланған құны бойынша бірінші уақыт бойынша бағалы қағаздарды сатып алу құнын ескере отырып, бағалы қағаздар есептелетін айдың басында. Қолдану кезінде осы әдісті бағалау тұрған бағалы қағаздардың қалдығы айдың соңындағы бойынша жүргізіледі нақты құнының уақыт бойынша соңғы сатып алынған бағалы қағаздар, құнды іске асыру (шығарудан) бағалы қағаздардың құны есепке алынады ерте уақыт бойынша бағалы қағаздарды сатып алу. Сатылған (шығарылған) бағалы қағаздарды анықтайды шегеру жолымен құнының сомасы бағалы қағаздардың қалдықтарын айдың басындағы және құнын түскен бір ай бұрын бағалы қағаздар құнының қалдығын бағалы қағаздар айдың соңына.

Қалыптастыру тәсілі бастапқы құны бағалы қағаздар, сондай-ақ өлшем мәніне бекіту қажет есеп саясаты ұйымдастыру.

 

3. ҚАРЖЫ САЛЫМДАРЫН ЕСЕПКЕ АЛУ

Есепке алу-қаржылық салымдардың жүргізіледі шотында 58 «Қаржылық салымдар». Шоттың дебеті бойынша 58 көрсетіледі сомасын ұлғайту қаржылық салымдар (инвестициялар), кредит бойынша – осы сомаларды есептен шығару. Тиісінше күтіп-ұстау есебінен 58 қосалқы шотының бар:

1 «Пайлары мен акциялары»;

2 «рейтингілік бағалауы бар Борыштық бағалы қағаздар»;

3 «Берілген қарыздар»;

4 «Салымдары бойынша (жай серіктестік шарты». Қаржылық салымдар қабылдайды бухгалтерлік есеп нақты шығын сомасы инвестор үшін. Сомасына нақты салымдарды ұйымдастыру алады причитающийся оған түріндегі табыс дивидендтер, пайыздар облигациялар, табыс жарғылық капиталға салымдар және т. б.

Сомасын тиесілі алуға, дебеті бойынша көрсетіледі 76 «әр түрлі дебиторлармен және кредиторлармен», қосалқы шоты 3 «есеп Айырысулар бойынша тиесілі дивидендтер және басқа да табыстар» және кредит шоты 91 «Басқа да кірістер мен шығыстар». Нақты аударуды табыс дебеті шот 51 «есеп Айырысу шоты» қосалқы шотының кредиті 76-3.

Ерекше тәртібі орнатылған талдамалы есепке алу үшін бағалы қағаздар. Талдамалық есепке алу шотында 58 «Қаржылық салымдар» жүргізеді қаржылық салым түрлері бойынша объектілер бұл салымдар жүзеге асырылған (ұйымдарға – сатушыларға бағалы қағаздар, басқа кәсіпорындарға қатысушы болып табылатын мекеме, ұйымдарға қарыз алушыларға және т. б.).

Бақылауды күшейту үшін қозғалысын және бағалы қағаздардың барлық бағалы қағаздар сақталатын ұйымның тиіс бөлек жазылатын кітапта бағалы қағаздарды есепке алу (енгізілген 1997 ж.), онда мынадай деректемелер:

• эмитенттің атауы;

• бағалы қағаздың номиналды бағасы;

• сатып алу құны;

• нөмірі мен сериясы;

• бағалы қағаздардың жалпы саны;

• сатып алу күні;

• сатылған күні;

• контрагентке (сатып алушы немесе сатушы).

Кітап мөрімен бекітілуге тиіс, оның беттері нөмірленген, ол қол қоюға тиіс ұйымның басшысы және бас бухгалтері.

Құру талдамалық есепке алу қамтамасыз етілуі туралы деректерді алу мүмкіндігін қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді активтер бойынша әрбір объектінің есепке алу. Есепке алу-қаржылық салымдардың тобының шеңберінде өзара байланысты ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының қызметі туралы, оның жасалады және жиынтық бухгалтерлік есептілік жүзеге асырылады шотында 58 оқшаулап, өйткені бұл әсіресе маңызды болып табылады жасау кезінде шоғырландырылған есептілік.

 

3.1 ЕСЕП ПАЙЛАРЫ МЕН АКЦИЯЛАРЫН

 

Кез келген ауыл шаруашылығы кәсіпорны қатысушысы бола алады (салымшы) жарғылық капиталына басқа ұйымдардың немесе тікелей салымдарды (пайларды иеленуге, үлестік қатысу), не арқылы акцияларды сатып алу. Бұл түрі қаржылық салымдарды және болып табылады ең көп таралған бар ауыл шаруашылығы кәсіпорындары.

Беру кезінде жарғылық капиталына үлестік жарналарын (пайларын) ақшалай нысанда немесе материалдарды (баланстық бағалау) жасайды тікелей қосалқы шотының дебетіне жазба 58-1 «Пайлары мен акцияларына» кредит шот 50 «Касса», 51 «есеп Айырысу шот» немесе 10 «Материалдар» 01 «Негізгі құралдар», 11 «мал өсіру және бордақылау» не алдын ала есептей жарна сомасының арқылы шот 76 «Есеп айырысу түрлі дебиторлар мен кредиторлар».

Егер пайдың (үлестік жарна) баланстық құннан айырмашылығы жасайды, бірнеше бухгалтерлік жазбалар. Сонымен, шот 01 «Негізгі құралдар» алдымен сомасын списывают қосалқы шотына 01-9 «негізгі құралдардың істен Шығуы» басқа да шоты қосалқы шоттарының 01) мен амортизация сәйкес шот 02 «негізгі құралдардың Амортизациясы», содан кейін сомасын негізгі құралдардың қалдық құнының списывают қосалқы шоттың кредитінен 01-9 «негізгі құралдарды есептен шығару» шотының дебетіне 91 «Басқа да кірістер мен шығыстар» шотының кредитінен 91 сомасы негізгі құралдардың келісім құны списывают шотының дебетіне 58-1 «Пайлары мен акцияларына».

Есепке алу акцияларды сатып алу дебеті бойынша 58 жүргізіледі кредитімен корреспонденцияда түрлі шоттар тәсіліне қарай: тікелей ақша қаражатын аудару есептік немесе валюталық шоттар бойынша (шоттардың кредитіне 51, «есеп Айырысу шоттар», 52 «Валюталық шоттар»), ақы төлеу шоттары арқылы есеп айырысу (шот 76 «Есеп айырысу түрлі дебиторлар мен кредиторлар»), ұсыну тәртібі ақы төлеу материалдық құндылықтарды (шот 10 «Материалдар», 43 «Дайын өнім», егер баланстық құн бойынша).

Қандай ерекшеліктерін көрсетуге балансында инвестордың акцияларды, енді баға белгіленген бағалы қағаздар нарығында. Салымдар осындай акцияларды жасау кезінде жылдық бухгалтерлік баланс көрсетілуі тиіс нарықтық құны бойынша, егер ол төмен болса, олардың баланстық құны.

Қр ҚБҚ-да 19/02 қаулысымен мысалдары келтірілген жағдайлардың, мүмкін құнсыздануы қаржылық салымдар:

• пайда ұйым – эмитенттің бағалы қағаздар немесе оны борышкер қарыз шарты бойынша банкроттық белгілері;

• жасауға, бағалы қағаздар рыногында шамалы мәмілелер санының ұқсас бағалы қағаздар бағасы айтарлықтай төмен, олардың есептік құнын;

• болмауы немесе елеулі төмендеуі түсімдердің түрінде дивидендтер (пайыз).

Ақпарат резервтері туралы құнсыздануға салымдар бағалы қағаздар шотында көрсетіледі 59 «құнсыздануға Резервтер салымдар бағалы қағаздар». Ұйым құрады аталған резерв есебінен қаржылық нәтижелерін (құрамында басқа да шығыстар). Резервті қалыптастыру мынадай жазбамен көрсетіледі:

Дт шот 91 «Басқа да кірістер мен шығыстар» Кт 59 «құнсыздануға Резервтер салымдар бағалы қағаздар».

Көтеру кезінде бағалы қағаздардың нарықтық құнының бұрын құрылып, тиісті резервтер бойынша жазба жүргізіледі, дебет шот 59 кредитімен корреспонденцияда шот 91. Ұқсас жазба жасайды кезде баланстан есептен шығарылған бағалы қағаздар бойынша бұрын жасалған, тиісті резервтер.

Кезінде алынған залал құру резерв құнсыздануға салымдар бағалы қағаздар қабылдайды азайту, салық салынатын базаны есептеу кезінде салық пайда.

Қайта бағалау құнын қаржылық салымдардың ұлғаюы жағдайында олардың нарықтық бағасы бойынша жүзеге асырылады есепті кезеңнің соңына бухгалтерлік есепте былайша. Дт 58 «Қаржылық салымдар» Кт 91 «Басқа да кірістер мен шығыстар», қосалқы шоты 1 «Басқа да кірістер».

2-мысал.Жыл басындағы құны акциялар пакетін теңелді 200 000 руб. Ағымдағы нарықтық құны акциялар құрады, әрбір тоқсанның аяғындағы: I – 215 000 руб.; II – 190 000 руб.; III – 205 000 руб.; IV – 210 000 руб.

Бухгалтерлік есепте тоқсан сайын жүргізетін болады мынадай жазбалар:

 

Дт 58 Кт 91 – 15 000 руб. (215 000 руб. – 200 000 руб.);

Дт 91 Кт 58 – 25 000 рубль (190 000 руб. – 215 000 руб.);

Дт 58 Кт 91 – 15 000 руб. (205 000 руб. – 190 000 руб.);

Дт 58 Кт 91 – 5000 руб. (210 000 руб. – 205 000 руб.).

 

Осылайша, акциялардың баланстық құны дебет шоты бойынша 58 артады жыл соңындағы жағдай бойынша төртінші тоқсанның 10 000 руб.

Акцияларды сату бухгалтерлік есепте көрсетіледі асыра аласыз: Дт шот 76 «Есеп айырысу түрлі дебиторлар мен кредиторлар» Кт 91 «Басқа да кірістер мен шығыстар» – сату акциялардың құны;

Дт 91 «Басқа да кірістер мен шығыстар» Кт 58 «Қаржылық салымдар – баланстық құны акциялар.

Қосымша шығыстар бойынша акцияларды сату, сондай-ақ есептен шығарылады шотының дебетіне 91.

Арасындағы айырмашылық дебетовыми және кредитовыми жағдайыңызда шот 91 көрсетеді қаржылық нәтиже акцияларды сату. Бұл айырмашылықты списывают шотынан 91 шотына 99 «Пайда мен залалдар».

 

3.2 БОРЫШТЫҚ БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАРДЫ ЕСЕПКЕ АЛУ

 

Синтетикалық борыштық бағалы қағаздарды есепке алу жүзеге асырады қосалқы шотында 58-2 «рейтингілік бағалауы бар Борыштық бағалы қағаздар». Бұл ретте жеке деректерді келтіреді болуы туралы инвестициялар, мемлекеттік және жеке меншік бағалы қағаздар. 1-тармағына сәйкес, 2-құжат Федералдық заңының 29 шілде 1998 ж. № 136–ФЗ «ерекшеліктері Туралы эмиссиясы және айналысқа мемлекеттік және муниципалдық бағалы қағаздар — мемлекеттік бағалы қағаздар жатады бағалы қағаздар шығарған (эмиссиялаған) атынан Ресей Федерациясы мен муниципалдық құрылымдардың (жергілікті өзін өзі басқару органдары).

Қаржы салымдары жүзеге асырылатын, ұйым бағалы қағаздар дебеті бойынша көрсетіледі 58 «Қаржылық салымдар» шоттарының кредиті құндылықтарды есепке алу, беруге жататын осы салымдар. Мысалы, сатып алу ұйымы-бағалы қағаздар үшін төлем жүргізіледі шотының кредиті бойынша 58-2 және кредит шот 51 «есеп Айырысу шот» немесе 52 «Валюталық шоттар».

Сәйкес 44 Ережелер бухгалтерлік есеп және бухгалтерлік есеп Ресей Федерациясының борыштық бағалы қағаздар бойынша рұқсат етіледі арасындағы айырманы нақты шығындар сатып алу және олардың номиналды құны мерзімі ішінде олардың айналысы біркелкі есептеу қажеттілігіне қарай тиесілі, олар бойынша табысты жатқызуға қаржылық нәтижелері коммерциялық ұйым.

Төлеу тәртібі бағалы қағаздар бойынша кірістерді қысқартуды оларды шығару.

 

Добавить комментарий

Your email address will not be published.